Thơ Thiền - Câu Đối 

Thơ Thiền - Câu Đối 
Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ
Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh
Mua pháo đốt chơi, để anh em nghe có tiếng
Lèn nêu chặt lại, cho làng nước biết không siêu
(Nguyễn Công Trứ)

Đuột trời ngất một cây nêu, tối ba mươi ri vậy là tết
Vang đất đùng ba tiếng pháo, rạng ngày mùng một rứa cũng xuân
(Nguyễn Công Trứ)

Thơ
Tháng lụn năm cùng, sự chẳng cùng
Nửa đêm xuân lại nửa đêm đông
Gà kêu, pháo nổ năm canh trót
Mừng cội mai già gặp chúa Đông.
(Đêm trừ tịch - Đặng Đức Siêu)
Tết nhất anh ni ai nói nghèo
Nghèo mà lịch sự, đố ai theo!
Bánh chưng chất chật chừng ba chiếc
Rượu thuốc ngâm đầy độ nửa siêu
Trừ tịch kêu vang ba tiếng pháo
Nguyên triêu cao ngất một gang nêu
Ai xuân, anh cũng chơi xuân với
Chung đỉnh ơn vua ngày tháng nhiều
(Tết nhà nghèo - Nguyễn Công Trứ)
Xác không vốn những cậy tay người
Khôn khéo làm sao buộc cũng rời
Kêu lắm lại càng xơ xác lắm
Cũng mang một tiếng ở trên đời
(Cái Pháo - Nguyễn Hữu Chỉnh)
Giấy xanh giấy trắng[51] ở tay người
Bao nở công trình tạch cái thôi
Cao lắm lại càng xơ xác lắm
Cũng màng một tiếng ở trong đời
(Thơ pháo - Nguyễn Khuyến)

Câu đối
Thiên hạ xám rồi còn đốt pháo
Nhân tình bạc thế, lại bôi vôi
(Tú Xương)
Nực cười thay: nêu không, pháo không, vôi bột cũng không mà Tết.
Thôi cũng được: rượu có, nem có, bánh chưng cũng có thừa chơi.
(Tú Xương)
Tối Ba mươi, nghe pháo nổ đùng, ờ ờ Tết
Sáng mùng Một, chạm nêu đánh cộc, à à Xuân
(Nguyễn Khuyến)
Ai nấy dại vô cùng, pháo pháo nêu nêu kinh những quỷ
Ta nay nhàn bất trị, chè chè rượu rượu sướng bằng tiên
(Nguyễn Khuyến)

Thơ
Xuân từ trong ấy mới ban ra,
Xuân chẳng riêng ai khắp mọi nhà.
Đì đẹt ngoài sân tràng pháo chuột[52].
Om thòm trên vách bức tranh gà[53].
Chí cha, chí chít, khua giày dép,
Đen thủi, đen thui, cũng lượt là,
Dám hỏi những nơi nơi cố quận
Rằng: “Xuân , Xuân vẫn thế ru mà?”
(Xuân - Tú Xương)
● Văn học hiện đại
Trong Tân Quốc văn lớp tư, quyển 2, trang 31, bài “Tập đọc: Gói bánh chưng” tác giả Trần Tiêu viết: “Có nêu cao, phải có pháo nổ, bánh chưng xanh chứ lị.”[54] Trong “Bài giảng: Ngày tết”, trang 32 viết: “Tết! tết! vui sướng biết chừng nào! Tôi dậy sớm và mặc quần áo đẹp. Rồi tôi mừng tuổi ông bà, cha mẹ và anh chị em tôi. Cúng tổ tiên và ăn cỗ xong, tôi đi lễ tết các nhà trong họ: đến đâu cũng là đốt pháo, ăn mứt kẹo, cắn hạt dưa chúc tụng nhau mọi điều hạnh phúc.”[55]

Thơ
Cả thành phố như nổ
tiếng pháo rền vang xa
có một lão bị gậy
khóc khàn trên sân ga
….
Cả thành phố như toác
xác pháo dày vỉa hè
có chú bé đi bụi
khoèo mé hiên lắng nghe
….
(Về - Nguyễn Duy)
Không như mọi bận người mua quà
Chỉ mua pháo chuột và tranh gà
Cho các em tôi đứa mỗi chiếc
Dán lên khắp cột, đốt inh nhà...
(Tết của mẹ tôi - Nguyễn Bính)
Pháo đốt vui xuân rộn phố phường,
Xuân về riêng cảm khách văn chương.
Hồng phơi lóa mắt chùm hoa giấy,
Trắng nhuộm phơ đầu mái tóc sương.
Cành liễu đông tây cơn gió thổi,
Con tằm sống thác sợi tơ vương.
Xuân này biết có hơn xuân thổi,
Hay nữa xuân tàn hạ lại sang?
(Cảm xuân - Tản Đà)

Văn học dân gian
Tục Ngữ
“Nhất pháo kêu, nhì nêu cao.”
Cái kiến kiện củ khoai: Chèo cải lương
“Anh Kiến Lửa ra đốt pháo mừng. Nói lối - Tôi tên gọi thằng kiến lửa, nghe kiến con đi làm cửa làm nhà, chỗ họ làng thân thích gần xa, tôi mừng tôi đốt một phong pháo nổ.
Hát lửng: Pháo, pháo đâu mà nổ, thuốc đâu mà nổ, chứ hẳn cái thằng Kiến Lửa nó châm nó đốt, nó sổ ngòi lung tung; ới cái thằng Kiến Lửa kia ơi, mày đốt pháo đì đùng (láy), nổ ran mặt đất mấy nổ vung lưng giời; mày đốt thử mày chơi (láy) chớ nếu mày đốt thật mấy đất giời cũng long; này pháo nổ đì đùng (láy) vừa vung vừa nảy mấy tứ tung ngũ hành; nay tháng tốt ngày lành, (láy) đuốc hoa rực rỡ rước cô mình về làm dâu, cô mình về làm dâu.”[56]

Hát nói

“Trông cây có chiều xuân như hớn hở,
Nhìn non sông tấc dạ vẫn âm thầm,
Kia năm châu chuông trống giục vang âm,
Mà phong cảnh giới Nam sao lặng lẽ?
Pháo nổ mong khua hồn mộng mị
Hương thơm còn nồng vị hôi tanh
Nào những ai: đường xa vơ vẩn bước,
nước cũ vấn vương tình.
Nghĩ nông nổi sao đánh yên tấc dạ?
Bước lầm lỡ từ xưa thôi đã quá,
Đường tiến tu sau đỏ phải ra công,
Chớ như ai, mảng vui xa mã, quên chuyện non sông
Mà vơ vẩn trong vòng danh với lợi,
Nghe tiếng pháo ai ơi mau tỉnh lại,
Kia chúa xuân chờ đợi những ai kia…
Yêu xuân nên quyết một bề.”[57]
Tổng kết
Cả ngàn năm du nhập, tục đốt pháo Tết được nhân dân ta lĩnh hội và tiếp thu dần trở thành một phong tục không thể thiếu trong mỗi dịp tết Nguyên đán. Ban đầu, dân ta đốt pháo để xua đuổi tà ma, dịch bệnh, điềm xấu; dần dần đốt pháo trở thành phong tục để chào đón năm mới, cầu cho mùa màng bội thu, một trò chơi đối với trẻ nhỏ, thấy tiếng pháo là thấy tết. Cho đến thời điểm hiện tại, dù pháo nổ đã bị cấm đốt, nhưng đêm Ba mươi Tết, nhà nước vẫn tổ chức các điểm bắn pháo hoa cho người dân cùng xem và đón Tết. Ngoài ra, nghị định 137 năm 2020 cho phép người dân được sử dụng pháo hoa không nổ, các loại pháo được đốt phải được mua từ các điểm bán của Bộ Quốc phòng và không được phép buôn bán qua lại cho người khác. Phong tục đốt pháo truyền thống của dân tộc không mất đi mà được đặt dưới sự kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo vui Tết an toàn.