Di sản bên bờ Mekong

Cái "ngón trỏ" chứa toàn bộ di sản, được hai dòng Mekong và Nậm Khan ôm trọn, Luang Prabang chìm trong một màu xanh, cả thành phố như một resort.

Suốt mấy ngày đêm xuyên rừng từ miền Tây tỉnh Thanh Hóa, qua Sầm Nưa rồi vùng núi phía Bắc của nước Lào để xuôi về Luang Prabang với những cảm giác sóng sánh mệt, say và bội thực đường đèo. Nhưng không phải say xe mà là say đường. Đi trong núi, đi trong rừng, đi trong mây, toàn những khúc đường âm u, khúc khuỷu. Lâu lâu mới qua một bản ven đường là những dãy nhà sàn, đẹp hơn resort. Thỉnh thoảng lại thấy tấm bảng ghi bên cánh rừng: "Chúng ta tự hào nơi đây có hổ". Hay thế, một lối nói hiền lành như người Lào, chứ không phải là câu "Cấm săn bắn thú" đầy tính răn đe dọa dẫm thường thấy ở những cánh rừng xứ khác.

Chỉ đến khi còn cách Luang Prabang vài chục cây số, lúc dòng Mekong đã thấp thoáng sau những rặng cây xa, thì đường mới tạm bằng phẳng và nhìn thấy một "xã hội" người Lào nhộn nhịp.

Như một ốc đảo nổi lên giữa rừng, nhưng lại được dòng Mekong và Nậm Khan ôm ấp, có núi và nước, Luang Prabang cứ hiền lành mà tận hưởng sự ưu đãi quá hào phóng của thiên nhiên. Nhìn trên bản đồ, nó như một bàn tay mà bốn ngón kia quắp lại ẩn mình để cho cái ngón trỏ đưa ra đầy kiêu hãnh. Cái ngón trỏ ấy đâm vào chỗ khúc cong, nơi gặp gỡ của hai dòng Mekong và Khan. Ấy là một doi đất dài mà trên đó chứa đựng cả một di sản văn hóa thế giới - cố đô Luang Prabang.

Cũng vài nét gợi nhớ đến Hội An: những con đường song song chạy dọc trung tâm và bờ sông, những ngõ phố ngang nối những con đường dọc. Nhưng Luang Prabang có một cấu trúc khá đặc biệt, là những "lõi" phố. Trong đó, bắt đầu từ một ngôi chùa làm "hạt nhân", rải rác chung quanh là nhà dân, tạo thành một cụm. Một cấu trúc mà sự chi phối bắt đầu từ Phật giáo. Các cụm ấy giao hòa với nhau bằng những khoảng trống, con đường, hẻm nhỏ rất khó phân biệt ranh giới. Những con đường và không gian chuyển tiếp luôn gây sự bất ngờ, mời mọc, khiến cho du khách thật khó dừng chân. Những khoảng trống thoáng đãng, nhiều cây xanh và hoa. Những bậc thềm dãn lên một cao độ khác, có thể là sân sau của một ngôi chùa, nơi mà ở đó ta thấy những nhà sư ngồi đục đẽo tượng, hoặc tập can vẽ tranh ảnh, như người học nghề. Hay có thể là một con đường chính, hoặc phụ, dẫn đến sân của một lô đất thổ cư có ao, vườn và ngôi nhà sàn cũ. Hoặc loanh quanh thế nào lại thấy đứng ngay trong sân chùa mà trước đó ít phút đã qua đi. Cứ thế, không gian luôn giao hòa, biến đổi.

Hẻm ngõ ở Luang Prabang là một mẫu mực về cảnh quan và đời sống cư dân đô thị, về sự cân bằng giữa du lịch và nếp sống bản địa. Sạch, xanh, yên tĩnh trong khi vẫn phơi bày một đời sống tự nhiên. Người ngồi đun nấu, gọt khoai, làm bánh tráng trước cửa nhà trong con hẻm lát gạch đỏ, cống rãnh sạch sẽ, gạch lát được nghiên cứu kỹ lưỡng đến từng chi tiết. Cải tạo hẻm là kết quả của hẳn một dự án hàng triệu USD do người Pháp tài trợ.

Luang Prabang mang một bộ mặt kiến trúc có tính pha trộn, là sự kết hợp giữa phong cách thuộc địa và kiến trúc truyền thống đầy bản sắc Lào. Không có công trình lớn, ngoài những ngôi chùa. Những ngôi nhà sàn truyền hống bằng gỗ tự nhiên, thô mộc của dân thường, những ngôi nhà gỗ đã được gia công trau chuốt, nhà gỗ kết hợp với gạch, vài dãy nhà phố cửa hàng vừa bản địa vừa mang chút hơi hướng "thực dân" nay được nâng cấp một cách thời thượng nhưng lịch lãm. Nhìn ra rõ dấu ấn của chuyên gia nước ngoài. Nhưng vẫn còn đó rất nhiều ngôi nhà giản dị, có vẻ như nhà của viên chức, những cánh cửa treo khóa bình thản trước cái không khí dịch vụ du lịch ầm ĩ chung quanh. Những dinh thự hành chính đều là những kiến trúc thuộc địa hoàn toàn nguyên thủy, trừ cung vua cũ chỉ thay đổi chức năng mới thành Bảo tàng Luang Prabang.

Đời sống và đất của dân lao động vẫn tồn tại y nguyên trong lòng phố, nhởn nhơ, bình thản ngay ở khu trung tâm. Bên cạnh hàng rào một resort, vẫn là không gian vườn - ao - chuồng, gà vịt vỗ cánh phành phạch, và eng éc tiếng lợn kêu. Những người đang làm các dịch vụ giặt ủi, thì vẫn làm bánh tráng hay chăn nuôi, bán hàng ăn uống vỉa hè cho dân bản địa. Người Lào không ham hố, không sốt ruột, họ cứ chậm rãi, từ từ mà sống. Nghèo nhưng không lo đói. Không thấy cảnh gái Lào cặp kè trai Tây. Massage giữ đúng truyền thống. Sinh hoạt ban đêm giới hạn giờ giấc. Những căn nhà trong hẻm nhỏ làm guesthouse, khách Tây ở chung với dân, cởi trần, đạp xe, phơi nắng.

Bờ Mekong mang lại cho Luang Prabang những cái view mà không bức tranh nào sánh nổi. Qua một khoảng hở hẹp của bụi tre, dòng sông lững lờ chảy, cầu trẻ, bờ gần bờ xa, trẻ con và người lớn tắm gội. Trên mảnh vườn ven sông, những tấm lưng vàng cà sa lúi húi tưới rau, nhổ cỏ. Những con thuyền lá lúa cặp xiên xiên ven bờ. Các em gái Tây ngồi đan len. Luang Prabang ngay từ tên gọi đã chứa đựng tinh thần Phật giáo. Luang đọc là luống, tức lớn; Pra tức Phật; bang tức tự phúc, công đức. Nghĩa chung là "Tự đức đại Phật tượng". Chùa và các chấm vàng cà sa rất nhiều trong phố, điểm vào cái gam màu nâu trầm trầm hoặc xanh "clonial" đặc chất Tây của các ô cửa tạo ra một cảm giác vui vui đầy bản sắc Thành phố nhiều chùa nhưng không có cảm giác âm u tôn giáo. Chùa chiền như một nơi sinh hoạt của đời sống thường nhật, tôn giáo và cuộc đời thật gần gũi, không khoảng cách. Ta có thể tiếp cận được với đời sống "sân sau" của nhà chùa, thấy sư làm lễ, sư nằm hiến máu, sư tư lự nhìn buổi chiều buông trên sông, sư học nghề, sư lao động, sư chơi đùa, sư "tám" chuyện với nữ du khách, tự nhiên như bạn.

Nhà hàng ở Luang Prabang toàn thực khách nước ngoài. Người Lào không có thói quen ăn nhà hàng, vì đắt. Họ chỉ ăn ở quán vỉa hè, hay chợ. Nói như một bà người Pháp, "Luang Prabang như một thành phố của thực dân", Tây đi chật phố, ngồi chật quán, ở chật các guesthouse. Luang Prabang đắt đỏ, ở các nhà hàng, quán bar-cafe, khách sạn, giá cả như bên châu Âu. Cũng có loại cho dân ba lô, nhưng không "bèo" như khu Phạm Ngũ Lão, Sài Gòn.

Không phải là nơi đến để tìm thú vui nhục dục. Nhưng Luang Prabang rất hợp cho những cặp đi "honeymoon", hoặc những ai quá đau đầu muốn tìm nơi yên ổn để nhấm nháp cái vẻ đẹp tinh tế, chút hoài cổ, mà cũng không quá buồn. Vì đầy rẫy quán bar, cafe, nơi có thể ngồi nhâm nhi ly rượu vang và thưởng thức món mekong fish được chế biến theo kiểu Pháp. Hay ra vỉa hè ngồi nếm bữa cơm Lào cũng được. Và rất có thể, biết đâu mái tóc vàng ngồi ở phía bên kia bàn cũng đang cần có một bạn đường trong chặng đi tiếp ngày mai...